vredesstad ieper

Kattenfoltering in de Middeleeuwen

Hoewel Ieper niet de enige stad is waar katten gebruikt werden als slachtoffer bij allerlei volksspelen, is het één van de weinige steden waar dit ritueel nog steeds plaatsvindt, zij het met pluchen in plaats van echte katten.

In de Middeleeuwen werd de kat tijdens de 'Kattenfoor' op veel plaatsen in West-Europa gepijnigd en gedood. Toen de Prins van Oranje en de Hertog van Anjou in juli 1582 Brugge bezochten, werden ze er volgens een oude tekst 'zeer heuslyk bewelkomt, en met prachtigen toestel ontfangen.' Dit 'prachtig toestel' bestond uit een schip met een hoge mast dat midden op de Grote Markt stond. Op het schip bevonden zich op verschillende plaatsen vuurwerk dat aangestoken werd en klonk er een mengelmoes van knetterend kruit en gemiauw van katten. Toen het schip uiteindelijk vuur vatte, kwamen de dieren om in de vlammen.

Het geven van een reden voor het geselen en doden van katten als vermaak van het volk, is niet gemakkelijk. Er bestaan verschillene verklaringen voor maar welk de juiste is, is niet duidelijk. De geschiedenis van de Kattenfeesten is een mengeling van waarheid en fantasie, van legenden en historische feiten. Een wijd verbreid beeld is dat van de kat als trouwe kompaan van de heksen en als helper van de duivel.

De Kattige kat uit 1986, nummer 205 van de stripverhalenreeks Suske en Wiske, speelt zich gedeeltelijk af in Ieper. De heks Tuttebel, wil wraak nemen op de stad omdat ze er in de Middeleeuwen als kat van de Halletoren gegooid is. Als haar plan om de Menenpoort te vernietigen mislukt, probeert ze de Halletoren te doen instorten. Lambik lokt haar, vermomd als stadsnar, de toren in. Eenmaal boven verandert Tuttebel zich in een kat en valt Lambik aan. Deze valt uit de toren maar kan zich redden en zorgt ervoor dat Tuttebel, voor de tweede keer in haar leven, van de Halletoren naar beneden stort. Ze maakt zich hier echter niet druk om en zegt:"Er kan mij niets gebeuren. Ik ben een kat en onkwetsbaar." Tijdens haar val verschijnt er echter een donkere wolk naast haar met hierin de duivel. Deze vertelt haar dat het de negende keer is dat ze zich in een kat veranderd heeft en dat de duivel haar komt halen.

Dit soort voorstellingen van katten in de hedendaagse cultuur draagt bij aan het feit dat veel mensen denken dat de kattenmarteling een gevolg is van de associatie van de kat met duistere krachten. Het gebruik heeft echter wel zijn wortels in het bijgeloof. Het bezweren van boze geesten zou de oorzaak zijn en de dieren gebruikt werden om de duivel te dwingen één of andere gunst toe te staan. In die tijd werd gedacht dat de duivel een kat niet kon zien lijden en daarom toegevingen deed. Rituele handelingen gaven aanleiding tot volksfeesten die bleven voortbestaan terwijl de oorspronkelijke reden ervoor vergeten werd.

De reden voor deze associatie met het kwaad moet gezocht worden bij de kerk. Katten werden in verband gebracht met toverij en heidendom. Dit gebeurde omdat de Christelijke Kerk alle andersdenkenden afdeed als ketters en die dan ook vervolgde. Ook omdat deze mensen, door de kerk vaak met katten geassocieerd werden. De Tempeliers werden aan het begin van de 15de eeuw beschuldigd de duivel in de gedaante van een zwarte kat te vereren.

We mogen de kattenvervolging echter niet veralgemenen, in alle tijden werden er zowel katten vertroeteld als gedood, door verschillende groepen van mensen. Bij de oorzaak van de kattendoding moeten we duidelijk een vraagteken plaatsen. De reden dat wij een heks nog steeds associëren met een kat heeft gewoon te maken met het feit dat het beeld van een oude vrouw (die het meest van hekserij beschuldigd werd met een kat als huisdier veel aannemelijker is dan dat een oude vrouw met bijvoorbeeld een varken of een geit). De geheimzinnigheid die katten omhult speelt evenzeer een rol. Dankzij de zachte kussentjes onder hun poten, kunnen ze zich onhoorbaar voortbewegen, om dan plots met gloeiende ogen uit het niets te voorschijn te springen. In de Middeleeuwen, toen mensen er bevatbaar waren voor bijgeloof, lieten deze dieren een griezelige en mysterieuze indruk na.

Wat was dan wel de oorzaak van het gebruiken van katten in allerlei volksspelen? Een aannemelijke reden is dat er gewoonweg teveel katten waren. De dieren waren zo talrijk aanwezig dat ze een last waren.

vredesstad ieper